Hiếu Đễ
Trọng Tâm
Hiếu Đễ là một trong những cửa gần nhất để vào Nho Gia. Chữ "hiếu" nói về lòng kính yêu, phụng dưỡng, biết ơn và làm tròn đạo với cha mẹ, tổ tiên, nguồn sinh dưỡng của mình. Chữ "đễ" nói về sự kính nhường giữa anh em, đặc biệt là thái độ người nhỏ biết kính người lớn, người lớn biết thương người nhỏ, cùng giữ hòa khí và thứ tự trong nhà. Hai chữ ấy đặt con người trở về nơi đầu tiên học làm người: gia đình.
Trong Nho học, Hiếu Đễ không chỉ là tình cảm riêng của nhà mình. Nó là nền đầu của lòng Nhân. Người biết thương kính cha mẹ thì dễ hiểu công sinh thành, công nuôi dưỡng, sự mong mỏi và nỗi nhọc nhằn của đời trước. Người biết thuận anh em thì học được cách sống chung, biết nhường, biết giữ lời, biết không để cái tôi làm nát tình thân. Từ nơi gần ấy, lòng người mới có thể mở ra với họ hàng, thầy bạn, người già, người trẻ và cộng đồng.
Hiếu Đễ cũng không phải là vâng theo một cách mù mờ. Hiếu cần có kính, có thương, có lý, có khả năng khuyên can khi cha mẹ đi vào điều không phải. Đễ cần có nhường, có lễ, có trách nhiệm, nhưng không biến người nhỏ thành kẻ không được nói. Học Hiếu Đễ đúng mạch là học cách làm cho tình thân có đạo lý, và làm cho đạo lý không khô cạn tình thân.
Nguồn Gốc
Trong Luận Ngữ, Hữu Tử đặt Hiếu Đễ vào vị trí rất cao. Ông nói người có hiếu với cha mẹ, biết thuận với anh em mà lại ưa phạm thượng thì ít; không ưa phạm thượng mà lại ưa làm loạn thì chưa từng có. Người quân tử chăm vào gốc, gốc lập thì đạo sinh. Hiếu Đễ là gốc của Nhân.
孝弟也者，其為仁之本與。
Hiếu Đễ, đó là gốc của lòng Nhân vậy.
Chữ "弟" trong câu trên thường được đọc theo nghĩa "đễ", về sau cũng viết là "悌". Cả hai đều chỉ thái độ kính nhường giữa anh em và người trên dưới trong nhà. Điểm cần chú ý là Nho Gia không đặt Hiếu Đễ như một mệnh lệnh trống rỗng, mà xem đó là chỗ con người học cách đặt mình trong quan hệ. Nếu trong nhà đã không biết kính, không biết nhường, không biết giữ nghĩa, thì ra ngoài dễ thành người chỉ biết thuận theo lợi riêng.
Hiếu Kinh cũng nói rất rõ rằng hiếu là gốc của đức và là nơi giáo hóa khởi lên. Câu này không chỉ khen lòng hiếu, mà chỉ ra một quy luật giáo dục: con người học đạo lý trước hết qua cách đối đãi với người gần. Cha mẹ, anh em, thầy bạn là những gương mặt đầu tiên khiến đạo đức không còn là lời trừu tượng.
夫孝，德之本也，教之所由生也。
Hiếu là gốc của đức, là nơi sự giáo hóa do đó mà sinh ra.
Luận Ngữ còn nhắc rằng hiếu không chỉ là nuôi dưỡng vật chất. Khi Tử Hạ hỏi về hiếu, Khổng Tử đáp "sắc nan": điều khó là sắc mặt, là thái độ. Có việc thì con em làm thay, có rượu cơm thì mời người lớn dùng trước; chỉ như vậy đã đủ gọi là hiếu chăng. Ý ở đây rất gần đời sống: phụng dưỡng mà mặt lạnh, lời gắt, lòng phiền, thì đạo hiếu chưa trọn. Hiếu cần có dưỡng, nhưng cũng cần kính, vui, nhẫn, biết giữ lòng người.
色難。
Điều khó là giữ được sắc mặt và thái độ kính thuận.
Đồ Hình
Sơ đồ dưới đây đặt Hiếu và Đễ như hai dòng gần, cùng quy về lòng Nhân trong nếp nhà. Từ đó, đạo lý đi xuống Tề Gia và mở sang Xử Thế.
Hiếu
Hiếu trước hết là biết nguồn. Con người không tự sinh ra, không tự lớn lên, không tự có ngôn ngữ, nếp sống, thân thể và điều kiện để đứng trong đời. Cha mẹ có thể khác nhau về tính tình, học vấn, hoàn cảnh, cách thương con; nhưng công sinh thành và nuôi dưỡng là chỗ người học phải biết nhìn bằng lòng biết ơn. Hiếu vì vậy bắt đầu từ sự tỉnh thức rằng mình có gốc.
Hiếu không chỉ là phụng dưỡng vật chất. Cơm áo, thuốc men, nơi ở, việc chăm sóc khi đau yếu là phần cần thiết, nhưng chưa đủ. Nho học chú trọng "sắc", tức thái độ hiện ra nơi nét mặt, giọng nói, sự nhẫn nại, cách lắng nghe. Có người chu cấp đầy đủ nhưng lời nói lạnh, mặt mũi khó chịu, coi cha mẹ như gánh nặng; như vậy dưỡng có mà kính chưa đủ. Có người nghèo, không làm được nhiều vật chất, nhưng biết hỏi han, biết giữ lời, biết làm cha mẹ bớt lo; đó vẫn là phần hiếu đáng quý.
Hiếu cũng không phải cứ thuận theo mọi điều. Luận Ngữ có dạy khi phụng sự cha mẹ, thấy điều không hợp đạo thì nên nhẹ nhàng khuyên can; nếu cha mẹ chưa theo, vẫn giữ sự kính, không trái nghịch thô bạo, chịu khó mà không oán. Đây là điểm rất quan trọng. Nho Gia không dạy con bỏ lương tri để làm vui lòng cha mẹ. Đạo hiếu đúng là vừa giữ kính, vừa giữ điều phải.
事父母幾諫，見志不從，又敬不違，勞而不怨。
Thờ cha mẹ thì khéo khuyên can; thấy ý mình chưa được theo, vẫn kính mà không thô nghịch, chịu khó mà không oán.
Trong đời sống hôm nay, hiếu có nhiều dạng rất cụ thể: gọi điện hỏi thăm, giữ sức khỏe để cha mẹ bớt lo, sống có nghề nghiệp và trách nhiệm, không đem nợ nần hoặc tai tiếng về nhà, biết thu xếp khi cha mẹ già yếu, biết lắng nghe nỗi cô đơn của người lớn tuổi, biết giữ ngày giỗ tết như một cách nhớ nguồn. Hiếu không nằm ở một nghi lễ riêng lẻ, mà nằm trong nếp đều đặn của lòng biết ơn.
Đễ
Đễ thường ít được nói hơn Hiếu, nhưng trong Nho Gia, Đễ là bài học rất sâu về sống chung. Nếu Hiếu đặt con người trước nguồn sinh dưỡng, thì Đễ đặt con người giữa hàng ngang của gia đình: anh chị em, người lớn người nhỏ, người đi trước người đi sau. Trong quan hệ ấy, con người học cách bớt tranh, biết nhường, biết kính, biết nâng đỡ, biết không để hơn thua làm tổn thương tình thân.
Đễ không có nghĩa người nhỏ phải im trước mọi điều, cũng không có nghĩa người lớn được quyền lấy tuổi tác để ép người dưới. Đễ đúng mạch cần hai phía. Người nhỏ kính người lớn vì người lớn đi trước, có công chăm sóc, có kinh nghiệm và giữ vị trí trong nhà. Người lớn thương người nhỏ, làm gương, nhường đường học hỏi, không dùng vai trên để che lỗi. Anh em có đễ thì không phải lúc nào cũng cùng ý, nhưng biết giữ tình trong lúc khác ý.
Trong nhà, lỗi thường làm hư chữ Đễ là tranh phần, tranh lời, tranh đúng sai, tranh cha mẹ thương ai hơn, hoặc giữ những vết cũ quá lâu. Có khi anh em xa nhau không vì chuyện lớn, mà vì nhiều lời nhỏ không được hóa giải. Đễ dạy người học biết dừng đúng lúc, biết nói cho nhẹ, biết xin lỗi trước khi tự ái đóng cửa, biết bảo vệ tình thân mà không che điều sai.
Đễ còn rèn năng lực sống trong cộng đồng. Ai biết kính anh chị, thương em nhỏ, giữ lời với người trong nhà, thường dễ biết kính người già ngoài xã hội, nhường người yếu thế, giúp người mới học, không cậy biết trước để xem thường người đi sau. Vì vậy, Đễ không chỉ là chuyện anh em ruột. Nó là phép học về thứ tự, nhường nhịn và trách nhiệm trong mọi nhóm người.
Gia Đạo
Hiếu Đễ là nền của gia đạo vì nó làm cho nhà có trục. Trong nhà, nếu con cái không biết hiếu, người nhỏ không biết kính, người lớn không biết thương, anh em không biết nhường, thì tài sản nhiều cũng khó yên. Ngược lại, nhà chưa chắc dư dả nhưng có kính, có nhường, có người biết chăm sóc người già, biết đỡ đần người yếu, biết giữ lời với nhau, thì gia đạo có nền.
Nho Gia đặt Tề Gia sau Tu Thân, nhưng Tề Gia không thể thiếu Hiếu Đễ. Tu thân mà không hiện ra trong cách đối xử với cha mẹ, anh chị em, vợ chồng, con cái, thì tu thân ấy còn ở ngoài cửa. Người học Nho không chỉ hỏi mình đọc được bao nhiêu sách, mà hỏi trong nhà mình có bớt làm người thân đau vì lời nói không, có biết nhận phần trách nhiệm không, có giữ được kính và thương trong những việc nhỏ không.
Hiếu Đễ cũng giúp gia đình tránh hai cực. Một cực là buông lỏng, ai sống phần nấy, thiếu gắn bó, thiếu hỏi han, thiếu trách nhiệm. Cực kia là lấy danh nghĩa gia đạo để ép mọi người theo một ý, khiến tình thân thành nặng nề. Nho học đúng không chọn cực nào. Gia đạo cần nếp, nhưng nếp phải có Nhân. Gia đạo cần lễ, nhưng lễ phải có tình. Gia đạo cần trên dưới, nhưng trên dưới phải đi với trách nhiệm hai chiều.
| Phần học | Ý chính | Dấu hiệu trong đời sống |
|---|---|---|
| Hiếu | Kính nguồn sinh dưỡng, phụng dưỡng và làm cha mẹ bớt lo. | Hỏi han, chăm sóc, giữ lời, sống có trách nhiệm, khéo can gián khi cần. |
| Đễ | Kính nhường anh em, người đi trước và người đi sau. | Bớt tranh hơn thua, nói năng có lễ, nâng đỡ nhau, giữ tình trong lúc khác ý. |
| Nhân | Từ tình thân mà mở ra lòng thương người. | Kính người già, thương người trẻ, không xem nhẹ công lao và nỗi khó của người khác. |
Mở Rộng
Hiếu Đễ bắt đầu trong nhà nhưng không dừng trong nhà. Mạnh Tử có câu rất nổi tiếng: kính người già nhà mình rồi mở rộng đến người già của người; thương trẻ nhỏ nhà mình rồi mở rộng đến trẻ nhỏ của người. Đây là cách Nho Gia đi từ gần đến xa. Con người không thể thương cả thiên hạ bằng một ý niệm trống, nhưng có thể học thương từ những người gần nhất, rồi mở lòng từng bước.
老吾老，以及人之老；幼吾幼，以及人之幼。
Kính người già của mình rồi mở đến người già của người; thương trẻ nhỏ của mình rồi mở đến trẻ nhỏ của người.
Tinh thần này giúp Hiếu Đễ không rơi vào tư lợi gia đình. Nếu chỉ biết nhà mình mà lạnh với nhà người, chỉ thương cha mẹ mình mà khinh người già cô độc, chỉ thương con cháu mình mà mặc kệ trẻ nhỏ yếu thế, thì lòng hiếu còn hẹp. Nho học muốn từ cái gần mà mở ra cái rộng. Người biết hiếu đúng sẽ biết kính nguồn của người khác. Người biết đễ đúng sẽ biết tôn trọng trật tự và nỗi khó trong mọi quan hệ.
Trong xử thế, Hiếu Đễ biến thành nhiều phẩm chất mềm mà bền: biết nhớ công người đi trước, biết không quên thầy, biết giữ tình với bạn cũ, biết nhường lời cho người lớn tuổi, biết dìu người mới vào nghề, biết nâng đỡ người nhỏ hơn mình. Đó là cách đạo nhà trở thành đạo đời.
Cách Tiếp Cận
Khi tự học Hiếu Đễ, đừng bắt đầu bằng việc tự nhận mình hiếu hay chưa hiếu. Hãy nhìn vào các việc có thể kiểm chứng: mình có làm cha mẹ bớt lo không, có nói lời khiến người thân tổn thương không, có giữ liên lạc không, có chia phần việc trong nhà không, có biết nhường anh em không, có biết xin lỗi khi làm hỏng hòa khí không. Đạo lý cần đi vào việc gần như vậy mới có nền.
- Nhìn nguồn: ghi lại công sinh dưỡng, công dạy dỗ, công người đi trước đã giúp mình đứng được trong đời.
- Sửa thái độ: để ý sắc mặt, giọng nói, cách đáp lời khi nói với cha mẹ và người lớn trong nhà.
- Giữ việc nhỏ: chọn một việc phụng dưỡng hoặc hỏi han đều đặn, làm ít nhưng bền.
- Hóa giải anh em: bớt một chuyện tranh phần, nói rõ một điều hiểu lầm, hoặc chủ động giữ một mối liên hệ đang xa.
- Khéo can gián: khi người thân đi vào điều không phải, nói bằng kính và lý, tránh nóng, tránh làm nhục nhau.
Cách tiếp cận ấy làm Hiếu Đễ trở thành công phu sống, không chỉ là lời khen. Người học càng gần gia đình càng dễ thấy mình còn thô ở đâu: dễ gắt, dễ quên, dễ xem công người thân là chuyện đương nhiên, dễ lịch sự với người ngoài mà thiếu nhẫn với người nhà. Thấy được điều ấy là bước đầu của sửa mình.
Tự Học
Trong sổ tay khái niệm, có thể lập một trang "Hiếu Đễ" với bốn ô: nghĩa chữ, câu kinh điển, việc trong nhà, điều cần sửa. Nghĩa chữ giúp không hiểu sai. Câu kinh điển giữ gốc văn hiến. Việc trong nhà kéo bài học về đời sống. Điều cần sửa khiến người học không chỉ ghi chép mà còn thực hành.
Hôm nay mình đã làm gì để cha mẹ hoặc người dưỡng dục bớt lo hơn?
Hôm nay mình đã giữ nhường, kính, thương với anh em hoặc người đi trước ra sao?
Từ người thân, mình có mở được một chút lòng kính thương ra ngoài không?
Nếu gia đình có hoàn cảnh phức tạp, người học càng cần tỉnh táo. Có những quan hệ cần giữ khoảng cách để tránh tổn thương thêm. Có những điều cần nhờ người thứ ba, luật pháp, chuyên gia tâm lý hoặc cộng đồng hỗ trợ. Nho học không nên được dùng để bắt một người chịu đựng điều gây hại. Trong hoàn cảnh khó, vẫn có thể giữ lòng biết nguồn, giữ lời nói có chừng, không nuôi oán quá sâu, nhưng cũng phải biết bảo vệ sự an ổn cần thiết cho mình và người liên quan.
Vì vậy, tự học Hiếu Đễ cần vừa ấm vừa sáng. Ấm là không quên tình thân. Sáng là không lấy tình thân để che điều sai. Người học phải tìm được đường giữa: kính mà không mù, thương mà không lụy, can gián mà không hỗn, giữ nếp mà không làm nghẹt lòng người.
Nhầm Lẫn Thường Gặp
Lỗi thứ nhất là hiểu hiếu như chỉ cần cho tiền hoặc lo vật chất. Vật chất rất cần, nhất là khi cha mẹ già yếu, nhưng hiếu còn ở thái độ, thời gian, lời nói, sự có mặt và cách làm cho người thân cảm thấy được kính trọng. Có dưỡng mà không kính thì thiếu một nửa.
Lỗi thứ hai là hiểu hiếu như phải thuận theo mọi điều. Nếu cha mẹ hoặc người lớn đi vào điều sai, người con có thể khuyên can bằng sự kính và lý lẽ. Can gián không phải bất hiếu. Điều cần tránh là thô bạo, nhục mạ, cắt đứt tình nghĩa khi vẫn còn đường nói chuyện.
Lỗi thứ ba là dùng chữ Đễ để ép người nhỏ im lặng. Đễ đúng là kính nhường, nhưng người lớn cũng phải có đức của người lớn. Anh chị cần làm gương, thương em, giữ trách nhiệm, không lấy tuổi tác làm quyền lợi riêng. Khi người trên sai, người dưới vẫn có thể nói, miễn là nói có lễ và có đường.
Lỗi thứ tư là lấy danh nghĩa gia đình để bỏ qua tổn thương. Nho Gia trọng gia đạo, nhưng gia đạo phải có Nhân. Nếu trong nhà có bạo lực, nghiện ngập, lừa dối, xúc phạm kéo dài, người học cần tìm cách bảo vệ mình và người yếu thế, đồng thời xử lý bằng lý trí. Hiếu Đễ không phải tấm màn che cho điều làm hại con người.
Lỗi thứ năm là xem Hiếu Đễ chỉ thuộc thời cũ. Dù hình thức gia đình đã đổi, các câu hỏi căn bản vẫn còn: ta có biết ơn không, có chăm sóc khi cần không, có giữ lời với người thân không, có biết kính người già và thương người nhỏ không, có biết hóa giải hơn thua giữa anh em không. Những câu hỏi ấy vẫn gần với đời sống hôm nay.
Ghi Nhớ
Hiếu Đễ là gốc gần của lòng Nhân. Hiếu dạy con người nhớ nguồn, kính cha mẹ, phụng dưỡng bằng cả vật chất lẫn thái độ. Đễ dạy con người biết kính nhường anh em, giữ hòa khí, sống chung có lễ và có trách nhiệm. Từ hai chữ ấy, Nho Gia mở ra Tề Gia, rồi mở rộng thành cách xử thế biết kính người già, thương người trẻ và nhớ công người đi trước.
Khi tự học, hãy bắt đầu bằng việc gần: một lời hỏi thăm, một thái độ mềm hơn, một việc chăm sóc đều đặn, một lần nhường anh em, một lời xin lỗi đúng lúc, một cách khuyên can có kính. Hiếu Đễ không nằm ở lời nói lớn, mà ở những việc nhỏ làm cho tình thân bớt lạnh và đạo lý có chỗ đứng trong nhà.