Học Đạo Lý Trước Khi Học Thuật Số
Trọng Tâm
Học đạo lý trước khi học thuật số là một nguyên tắc nền trong lối học phương Đông. Thuật số có thể giúp con người quan sát thời vận, cát hung, phương vị, nhân sự, khí cơ và sự chuyển biến của hoàn cảnh. Nhưng chính vì thuật số chạm vào điều con người dễ lo sợ, dễ ham cầu, dễ muốn biết trước, nên người học càng cần một nền đạo lý vững. Không có nền ấy, thuật số rất dễ thành phương tiện nuôi tham, gây sợ, khoe hiểu biết hoặc đẩy trách nhiệm của mình sang số mệnh.
Đạo lý ở đây không phải vài lời khuyên đạo đức treo ngoài miệng. Đạo lý là cách người học tự đặt mình trước việc đang xét: việc này có chính đáng không, lời mình nói có gây hại không, mình có đang lợi dụng nỗi lo của người khác không, mình có đang dùng thuật để tránh việc phải sửa mình không. Một quẻ Dịch, một ngày giờ, một phương hướng, một lá số, một nghi lễ đều cần được đọc trong cái khung ấy. Thuật có thể chỉ đường, nhưng người đi đường vẫn phải có tâm ngay và hành vi đúng mực.
Tam Giáo nhắc người học ba điều rất gần. Nho nhắc trách nhiệm trong quan hệ: lời nói phải có tín, việc làm phải có nghĩa, người học không được dùng chữ nghĩa để lấn người. Phật nhắc quan sát tâm: tham, sân, si, sợ hãi và chấp trước là những thứ làm lệch cách đọc. Đạo nhắc thuận tự nhiên: biết thời, biết dừng, biết không cưỡng cầu, biết giữ thân tâm thanh tĩnh trước khi động đến việc khó. Đó là ba lớp nền giúp thuật số không rơi vào chỗ lệch.
Nguồn Gốc
Trong truyền thống Nho học, việc học luôn khởi từ tu thân. Người có học không chỉ đọc sách để biết nhiều, mà học để sửa lòng, sửa lời, sửa việc. Luận Ngữ đặt vấn đề rất giản dị: gốc lập thì đạo sinh. Cái gốc ấy là hiếu đễ, tín nghĩa, lễ độ, sự ngay thẳng trong cách làm người. Nếu chưa biết giữ chữ tín, chưa biết xét lỗi mình, chưa biết kính người và chịu trách nhiệm, thì càng học phép tinh vi càng dễ dùng sai.
君子務本，本立而道生。
Quân tử lo cái gốc; gốc lập thì đạo sinh.
Phật học lại đặt trọng tâm ở tâm ý. Một lời luận đoán có thể đúng về mặt kỹ thuật nhưng nếu đi ra từ lòng tham, sân, tự cao hoặc ý muốn khống chế người khác, nó vẫn mang độc khí. Phật giáo nhắc người học trước hết phải bớt ác, làm lành, tự làm trong sạch ý mình. Vì vậy, học thuật số mà không học quan sát tâm thì người học dễ bị chính nỗi sợ, lòng muốn hơn thua và thói cầu may của mình dẫn đi.
諸惡莫作，眾善奉行，自淨其意，是諸佛教。
Không làm các điều ác, siêng làm các điều lành, tự làm trong sạch tâm ý: đó là lời dạy của chư Phật.
Đạo học nhắc thêm một mặt khác: biết người đã khó, biết mình còn khó hơn. Người học thuật số thường quen nhìn tượng, số, quẻ, hướng, hạn, vận, nhưng nếu không nhìn lại động cơ của mình thì dễ lầm. Lão Tử nói người biết người là trí, biết mình là sáng. Câu này đặt một cái chốt rất hay cho người học thuật: trước khi đọc vận người, hãy đọc tâm mình; trước khi khuyên ai động hay tĩnh, hãy xem mình có đang nóng vội không.
知人者智，自知者明。
Biết người là trí, tự biết mình là sáng.
Vì vậy, trong mạch Tam Giáo, đạo lý không đứng ngoài thuật số. Nó là cửa vào để thuật số được dùng đúng. Thuật số vốn sinh ra từ quan sát trời đất, người việc và thời vị; đạo lý giúp người học nhớ rằng mọi quan sát ấy phải quay về việc làm sáng tâm, sửa hành vi, giảm hại và giúp con người sống hợp hơn với hoàn cảnh thật.
Đồ Hình
Sơ đồ dưới đây đặt đạo lý ở giữa: Nho, Phật, Đạo cùng nuôi nền tu thân; từ nền ấy mới đi lên thuật số và hành dụng.
Đạo Lý
Đạo lý trong việc học thuật số trước hết là sự ngay thẳng của động cơ. Người học phải tự hỏi mình học để làm gì. Học để hiểu quy luật và sửa mình thì khác với học để thắng người. Học để giúp người bớt rối thì khác với học để tạo quyền lực bằng vài lời bí hiểm. Học để biết thời mà hành xử mềm hơn thì khác với học để tìm một con đường khỏi chịu trách nhiệm.
Nền đạo lý ấy biểu hiện trong những việc rất cụ thể. Khi xem một việc gia đình, người học không nên chỉ hỏi ngày nào lợi, hướng nào tốt, quẻ nào thông. Cần hỏi thêm việc ấy có hợp tình, hợp nghĩa, có làm tổn thương ai, có khiến gia đình thêm bất hòa, có dựa trên sự thật hay chỉ dựa trên lòng sợ. Khi luận một lá số, không nên dùng lời đóng khung đời người. Cần chừa đường cho tu dưỡng, hoàn cảnh, lựa chọn và phước đức từ hành vi. Khi chỉ một nghi lễ, không nên làm người nghe nặng lòng vì tốn kém hay sợ hãi. Cần giữ sự chân thành, vừa đủ và có ích.
Đạo lý cũng là kỷ luật trong lời nói. Thuật số hay chạm vào chuyện bệnh tật, tài sản, tình cảm, sinh tử, con cái, công việc. Một lời nói thiếu cân nhắc có thể khiến người nghe mất ngủ, nghi kỵ người thân, bỏ việc đúng, làm việc sai, hoặc sống trong sợ hãi. Vì vậy, càng học sâu càng phải nói chậm, nói có mức độ, nói kèm điều kiện, nói để người nghe tỉnh hơn chứ không để họ lệ thuộc hơn.
Thuật Số
Thuật số là tên gọi rộng cho nhiều môn dùng tượng, số, thời, vị, khí và quy luật biến hóa để quan sát đời sống. Dịch học đọc tượng và biến; lịch pháp đọc tiết khí, can chi, ngày giờ; phong thủy đọc hình thế, phương vị, khí trường; Bát Tự đọc can chi sinh khắc trong thời sinh; Lục Hào đọc quẻ và hào động; trạch nhật xét thời điểm hành sự. Mỗi môn có hệ thống riêng, nhưng đều cần người học hiểu giới hạn của nó.
Giới hạn thứ nhất là thuật số không thay cho đạo đức. Một ngày được xem là thuận không làm việc sai thành việc đúng. Một hướng được xem là hợp không làm tâm bất hòa thành tâm yên. Một quẻ báo có cơ hội không miễn cho người hành động khỏi sự chuẩn bị, sự trung thực và trách nhiệm với hậu quả. Nếu dùng thuật để lách đạo lý, người học đã đặt ngọn lên trên gốc.
Giới hạn thứ hai là thuật số không thay cho hiểu biết đời thường. Chuyện bệnh tật cần y học; chuyện pháp lý cần người có chuyên môn pháp luật; chuyện tài chính cần kiểm tra số liệu và rủi ro; chuyện gia đình cần đối thoại, lắng nghe và sửa thói quen. Thuật số có thể gợi một góc nhìn về thời, thế, khí, tượng, nhưng không nên dùng để bỏ qua những kiểm chứng cần thiết trong đời sống.
Giới hạn thứ ba là thuật số luôn cần hoàn cảnh. Cùng một quẻ, một ngày, một hướng, một lá số, nếu người hỏi khác, việc hỏi khác, thời điểm khác, tâm thế khác, thì cách đọc cũng phải khác. Người học đạo lý sẽ không vội lấy một công thức rập khuôn áp lên mọi người. Cái học tốt là biết hệ thống, biết ngữ cảnh và biết chỗ nên dừng.
Tâm Người Học
Trước khi học thuật số, cần học nhìn tâm mình. Tâm tham khiến người học chỉ tìm quẻ tốt, ngày tốt, hướng tốt để đạt điều mình muốn, dù việc ấy chưa chắc chính đáng. Tâm sợ khiến người học nhìn đâu cũng thấy hung, nghe gì cũng thấy điềm xấu, rồi càng học càng bất an. Tâm kiêu khiến người học dùng vài thuật ngữ để lấn người khác, thích làm cho người nghe phục hơn là giúp họ sáng ra. Tâm nóng khiến người học vội kết luận, vội khuyên, vội đoán.
Phần khó của thuật số không nằm ở việc nhớ bao nhiêu bảng, bao nhiêu cách an sao, bao nhiêu phép phối can chi. Phần khó nằm ở chỗ giữ tâm bình khi trước mặt là một người đang lo, một việc đang rối, một câu hỏi có thể làm đổi hướng hành động. Nếu người học bị cuốn vào cảm xúc của người hỏi, bị kích thích bởi lời khen, bị sợ mất uy, hoặc bị lợi ích kéo đi, cách đọc sẽ nghiêng.
Bởi vậy, rèn tâm người học là việc hằng ngày. Đọc xong một quẻ, hãy hỏi mình có đang phóng đại không. Luận xong một việc, hãy hỏi mình có để người nghe thêm khả năng hành động hay chỉ thêm lo. Gặp một điều chưa rõ, hãy biết nói chưa rõ. Gặp một việc vượt ngoài phạm vi, hãy biết khuyên người ta tìm nguồn hỗ trợ phù hợp. Biết nhận giới hạn là một phần của đạo lý.
Cách Tiếp Cận
Người mới học nên đi theo thứ tự: đạo lý, hệ thống, hoàn cảnh, lời nói, hành động. Nếu đảo ngược thứ tự này, rất dễ vừa học vài công thức đã muốn đoán việc lớn. Thuật số cần thời gian để chín, nhưng đạo lý cần được đặt ngay từ đầu. Đặt sớm thì về sau học sâu vẫn giữ được trục.
- Hỏi việc đúng: trước khi xét cát hung, hãy xem việc đang hỏi có chính đáng, có hợp tình, có gây hại cho ai, có né tránh trách nhiệm không.
- Hỏi tâm mình: mình đang đọc bằng lòng muốn giúp người sáng hơn, hay bằng tham cầu, sợ hãi, hiếu thắng, nóng vội, muốn chứng tỏ?
- Hỏi hệ thống: môn đang dùng là Dịch, lịch pháp, phong thủy, Bát Tự hay một phép khác? Quy tắc của môn ấy là gì, giới hạn ở đâu?
- Hỏi hoàn cảnh: người hỏi là ai, việc đang ở giai đoạn nào, dữ kiện đời thường ra sao, điều gì cần kiểm chứng ngoài thuật số?
- Hỏi lời nói: cách diễn đạt có làm người nghe tỉnh hơn, có mở đường hành động lành hơn, có tránh gieo sợ và tránh đóng khung đời người không?
Cách đọc này làm cho thuật số trở thành một phần của tu thân. Mỗi lần đọc một tượng, người học cũng đọc lại tâm mình. Mỗi lần xét một thời điểm, người học cũng xét lại động cơ. Mỗi lần khuyên người khác, người học cũng tự nhắc lời nói phải có đức. Đó là chỗ đạo lý và thuật số gặp nhau.
Tự Học
Khi tự học, nên lập một sổ tay nhỏ với hai phần song hành. Phần thứ nhất ghi kỹ thuật: khái niệm, bảng tra, quy tắc, ví dụ, chỗ chưa hiểu. Phần thứ hai ghi đạo lý: hôm nay mình học điều này để sửa gì trong lời nói, trong tâm, trong cách hỏi, trong cách hành xử. Nếu chỉ có phần kỹ thuật, việc học dễ khô và nhanh sinh tâm hơn thua. Nếu chỉ có phần đạo lý mà không học hệ thống, việc học lại dễ chung chung. Hai phần cần nâng nhau.
Người mới học cũng nên tập thói quen kiểm chứng bằng việc nhỏ. Xem một ngày, hãy ghi lại bối cảnh, lý do chọn, việc đã làm, kết quả và điều học được. Đọc một quẻ, hãy ghi rõ câu hỏi, dữ kiện, cách luận, điều chưa chắc, lời khuyên đã nói. Sau một thời gian nhìn lại, người học sẽ thấy chỗ mình hay vội, hay sợ, hay thích kết luận. Chính phần tự nhìn ấy mới làm tay nghề chín.
Trong môi trường học thuật số, nên tránh khoe lời đoán lạ, tránh đem chuyện riêng của người hỏi làm câu chuyện mua vui, tránh nói quá mức mình biết. Cũng không nên học bằng cách gom quá nhiều môn cùng lúc. Mỗi môn có ngôn ngữ và kỷ luật riêng. Học rộng là điều tốt, nhưng nền đầu tiên vẫn là: động cơ ngay, lời nói có tín, không làm hại, biết dừng.
Nhầm Lẫn Thường Gặp
Lỗi thứ nhất là tưởng đạo lý làm chậm việc học thuật số. Thực ra, đạo lý giúp người học đỡ lạc. Người có nền đạo lý sẽ hỏi đúng hơn, nghe kỹ hơn, không vội kết luận, không bị vài hiện tượng lạ làm mê, không dùng một dấu hiệu nhỏ để phán cả đời người.
Lỗi thứ hai là nghĩ thuật số có thể thay cho nỗ lực. Một ngày thuận không thay cho sự chuẩn bị. Một quẻ tốt không thay cho nhân cách. Một hướng hợp không thay cho cách sống hòa thuận. Một nghi lễ không thay cho việc sửa lỗi. Thuật số giúp thấy thời và thế, nhưng người hành động vẫn phải tự tu, tự làm, tự chịu trách nhiệm.
Lỗi thứ ba là dùng thuật số để gieo sợ. Nói một câu nặng về bệnh, hạn, tang, mất mát, chia lìa mà không có căn cứ vững và không có lối hóa giải bằng hành vi lành mạnh, đó là điều rất nên tránh. Người học có đạo lý không lấy nỗi sợ của người khác làm nơi thể hiện mình.
Lỗi thứ tư là lẫn bí mật với chiều sâu. Một điều nghe huyền bí chưa chắc sâu. Một câu nói đơn giản nhưng giúp người ta sống có trách nhiệm hơn có khi lại gần đạo hơn. Thuật số càng học càng cần sáng, gọn, đúng mực, có thể kiểm lại và có ích cho đời sống thật.
Ghi Nhớ
Học đạo lý trước khi học thuật số là đặt gốc trước ngọn. Nho giúp người học giữ trách nhiệm, lễ nghĩa và chữ tín. Phật giúp người học làm sạch tâm ý, bớt tham cầu, bớt gieo sợ, biết nhân quả trong lời nói và hành vi. Đạo giúp người học thuận tự nhiên, biết thời, biết dừng, không cưỡng cầu. Ba nền ấy làm cho thuật số trở thành phép quan sát có ích, không thành nơi nuôi tham và sợ.
Người học nên luôn tự nhắc: thuật số không thay cho đạo đức, không thay cho hiểu biết đời thường, không thay cho sự chuẩn bị và không thay cho trách nhiệm cá nhân. Học thuật để sáng việc; học đạo lý để sáng lòng. Khi lòng và việc cùng được soi, việc học mới có gốc.