Lễ Và Nghĩa

Trọng Tâm

Trong Nho Gia Căn Bản, Lễ và Nghĩa là hai trụ lớn của tu thân và xử thế. Lễ là khuôn mực giúp con người biết kính, biết dừng, biết vai, biết thời, biết cách nói và cách làm cho không làm tổn thương quan hệ. Nghĩa là điều phải lẽ, điều chính đáng, điều nên làm khi xét giữa tình, lý, bổn phận và hoàn cảnh. Lễ đặt hành vi vào khuôn; Nghĩa đặt hành vi vào đường đúng.

Nếu chỉ có Lễ mà thiếu Nghĩa, con người dễ giữ vỏ ngoài: lời chào có thể đủ, nghi thức có thể đủ, nhưng lòng không thật và việc không công bằng. Nếu chỉ nói Nghĩa mà thiếu Lễ, con người có thể nhân danh điều đúng để nói năng thô, xử sự gắt, làm người khác khó sửa. Vì vậy, Nho học không tách Lễ và Nghĩa ra khỏi nhau. Lễ cần Nghĩa để có ruột; Nghĩa cần Lễ để có hình thức biểu hiện nhân hậu.

Đặt vào đời sống thường ngày, Lễ và Nghĩa hiện ra trong những việc rất gần: chào hỏi, giữ lời, biết xin lỗi, biết cảm ơn, nói thật mà không làm nhục, nhường đúng chỗ, từ chối đúng cách, bênh vực điều phải, không vì thân mà bỏ lẽ công, không vì lý mà quên lòng người. Người học Nho không học Lễ để trở nên câu nệ, cũng không học Nghĩa để trở nên cứng. Học là để có mực trong thân, có đường trong việc, có lòng trong quan hệ.

Nguồn Gốc

Trong kinh điển Nho học, Lễ không chỉ là nghi thức tế tự hay phép xã giao. Lễ là hệ thống khuôn mực giúp con người thắng bớt cái riêng, biết trở về trật tự đúng của quan hệ. Luận Ngữ đặt Lễ trong mối liên hệ với Nhân: người có Nhân không buông theo dục riêng, cũng không hành động tùy tiện. Từ mắt nhìn, tai nghe, lời nói đến cử động đều cần được soi bằng Lễ.

克己復禮為仁。

Thắng bớt cái riêng của mình mà trở về Lễ, đó là Nhân.

非禮勿視，非禮勿聽，非禮勿言，非禮勿動。

Không hợp Lễ thì chớ nhìn, chớ nghe, chớ nói, chớ động.

Nghĩa trong Nho học là đường phải đi của con người. Mạnh Tử nói Nhân là lòng người, Nghĩa là đường người đi. Câu ấy giúp ta thấy Nghĩa không phải một ý niệm khô, mà là hướng đi của nhân cách. Có lòng mà không có đường thì dễ mềm yếu; có đường mà không có lòng thì dễ khắc nghiệt. Nhân và Nghĩa vì vậy thường đi đôi: lòng người cần được dẫn bằng điều phải lẽ, điều phải lẽ cần được nuôi bằng lòng người.

仁，人心也；義，人路也。

Nhân là lòng người; Nghĩa là đường người đi.

Đọc Lễ và Nghĩa cần tránh hai cực. Một cực là xem Lễ chỉ là lễ nghi bề ngoài, rồi bỏ hết khuôn mực trong quan hệ. Cực kia là dùng Lễ để trói người, lấy thứ bậc thay cho đạo lý. Cũng vậy, một cực xem Nghĩa là lý lẽ lạnh, một cực dùng chữ Nghĩa để che lợi riêng. Người học cần giữ tinh thần tỉnh táo: Lễ phải có kính thật, Nghĩa phải có lẽ công, cả hai đều phải trở về tu thân.

Đồ Hình

Sơ đồ dưới đây đặt "Đúng mực" ở trung tâm. Tâm người là gốc, Lễ và Nghĩa là hai đường đưa hành vi về chỗ có khuôn và có lẽ. Từ đó, con người đi ra hành xử thường ngày bằng sự kính trọng, trách nhiệm và chừng mực.

Lễ

Lễ thường bị hiểu hẹp thành nghi thức, nhưng trong Nho học, Lễ rộng hơn nhiều. Lễ là khuôn mực của thân, khẩu, ý trong quan hệ. Biết đứng ngồi, thưa gửi, nghe nói, ra vào, nhận lỗi, giữ hẹn, chia phần, tôn trọng không gian của người khác, kính người trên, thương người dưới, giữ điều riêng tư của người thân, không làm người khác mất mặt trước đám đông: tất cả đều là biểu hiện của Lễ.

Lễ có hai mặt: bên trong là lòng kính, bên ngoài là cách biểu hiện. Nếu chỉ có bên ngoài mà thiếu lòng kính, Lễ thành giả. Nếu chỉ nói có lòng mà không biết cách biểu hiện, lòng tốt có thể gây phiền hoặc gây tổn thương. Vì vậy, Lễ không phải chiếc áo khoác ngoài của đạo đức, mà là hình thức cần thiết để đạo đức đi vào đời sống. Một người biết kính nhưng nói năng tùy tiện vẫn cần học Lễ; một người làm đủ nghi thức mà không có lòng kính cũng cần quay lại gốc.

Lễ còn giúp con người biết dừng. Không phải thấy là nhìn, nghe là chen vào, nghĩ là nói, muốn là làm. Có những lời đúng nhưng chưa đúng lúc. Có những việc có ý tốt nhưng cách làm chưa đúng vai. Có những thân tình nếu thiếu khoảng cách sẽ thành xâm phạm. Người học Lễ vì vậy tập giữ một khoảng dừng trong hành vi: dừng để xét người đối diện là ai, việc đang ở đâu, lời này nói ra có giữ được quan hệ hay không.

Trong nhà, Lễ giúp thân mà không suồng sã. Ngoài xã hội, Lễ giúp gần mà không lấn. Trong học đạo, Lễ giúp người học biết kính thầy, kính sách, kính người đi trước mà vẫn giữ trí xét đoán. Lễ không làm con người nhỏ đi; Lễ làm hành vi có hình, có bờ, có khả năng ở chung với người khác.

Nghĩa

Nghĩa là điều phải lẽ trong một hoàn cảnh cụ thể. Chữ "phải lẽ" ở đây không chỉ là đúng theo lý thuyết, mà là điều nên làm sau khi xét tình, lý, vai trò, hậu quả và trách nhiệm. Một người có Nghĩa không chỉ hỏi "mình có lợi gì", mà còn hỏi "việc này có công bằng không", "có phụ lòng người không", "có trái bổn phận không", "có vì lợi nhỏ mà hại điều lớn không".

Nghĩa giúp con người vượt qua thói chỉ nhìn lợi riêng. Trong quan hệ bạn bè, Nghĩa là không bỏ người lúc khó chỉ vì hết lợi. Trong gia đình, Nghĩa là biết gánh phần việc nên gánh, biết nói điều cần nói, biết không dùng tình thân để ép người khác chịu thiệt. Trong công việc, Nghĩa là làm đúng phần đã nhận, không vì tiện mình mà đẩy rối cho người khác. Trong học thuật, Nghĩa là không nói quá điều mình chưa biết, không dùng tri thức để dọa người.

Nghĩa không đồng nghĩa với cứng nhắc. Có khi giữ Nghĩa là nói thẳng; có khi giữ Nghĩa là im để người khác còn đường tự sửa; có khi giữ Nghĩa là từ chối; có khi giữ Nghĩa là nhận phần khó về mình vì đó là phần mình nên làm. Điểm cốt yếu là tâm không nghiêng theo lợi riêng, lời không che việc sai, hành vi không bỏ điều phải lẽ.

Người học Nghĩa cần học cả sự cân nhắc. Nếu chỉ thấy một điều đúng rồi áp lên mọi cảnh, Nghĩa dễ thành khuôn cứng. Nếu vì tình mà bỏ hết lẽ công, Nghĩa bị mất. Cho nên Nghĩa vừa cần trí xét việc, vừa cần lòng nhân để không lạnh. Đây là chỗ Lễ và Nghĩa gặp nhau: điều phải lẽ cần được biểu hiện bằng cách còn giữ được nhân tình.

Đúng Mực

Lễ và Nghĩa đi cùng nhau tạo nên sự đúng mực. Lễ giữ cho lời nói và hành vi có hình thức thích đáng. Nghĩa giữ cho chọn lựa không lệch khỏi điều phải lẽ. Nếu Lễ giống bờ của dòng nước, Nghĩa giống hướng dòng chảy. Có bờ mà không có hướng thì nước tù; có hướng mà không có bờ thì nước tràn.

Trong đời sống, nhiều việc khó nằm chính ở chỗ phải giữ cả hai. Góp ý cha mẹ, con cái, bạn bè hay người cùng làm việc đều cần Nghĩa, vì thấy điều sai mà im mãi có thể thành vô trách nhiệm. Nhưng góp ý cũng cần Lễ, vì lời nói thiếu kính dễ làm người khác đóng lại. Giữ lời hứa cần Nghĩa, vì đã nhận thì phải gánh. Nhưng khi không giữ được, cần Lễ để báo sớm, xin lỗi rõ và sửa bằng việc cụ thể.

Đúng mực không phải lúc nào cũng mềm. Có những điều phải nói thẳng, phải từ chối, phải đặt ranh giới. Nhưng ngay cả khi nghiêm, người học vẫn không nên để lòng khinh người dẫn lời nói. Đúng mực cũng không phải lúc nào cũng giữ hòa khí bề mặt. Có lúc muốn giữ điều nghĩa phải chịu một khoảng khó chịu ngắn để tránh lệch lâu dài. Vì vậy, học Lễ và Nghĩa là học cách giữ cân bằng sống động giữa tình và lý, giữa gần gũi và khuôn phép, giữa mềm và cứng.

Cách Tiếp Cận

Muốn học Lễ và Nghĩa, không nên bắt đầu bằng việc phán xét người khác có lễ hay không. Hãy bắt đầu từ một việc cụ thể trong ngày: một lời nói, một cuộc hẹn, một lần bất đồng, một việc phải chọn giữa lợi riêng và điều phải lẽ. Cách học tốt nhất là đưa Lễ và Nghĩa về thân mình trước.

1. Nhận vai: trong việc này mình là ai: con, cha mẹ, thầy, trò, bạn, người nhận việc, người góp ý hay người được nhờ?
2. Xét lòng kính: lời mình sắp nói có giữ phẩm giá người nghe không, hay đang muốn thắng cho hả giận?
3. Hỏi điều phải: nếu bỏ qua việc này thì có phụ trách nhiệm, phụ lời hứa hoặc phụ lẽ công không?
4. Chọn cách làm: nói ở đâu, lúc nào, bằng giọng nào, nói bao nhiêu là đủ để việc sáng mà tình không đứt?
5. Xét lại hậu quả: sau khi làm, quan hệ có còn đường sửa không; việc có rõ hơn không; mình có điều gì cần nhận lỗi không?

Năm bước này không biến Lễ và Nghĩa thành công thức cứng. Nó chỉ giúp người học có một khoảng dừng trước khi hành động. Khoảng dừng ấy rất quý, vì nhiều lỗi trong quan hệ không đến từ ác ý lớn, mà đến từ lời nói nhanh, tự ái nhanh, phán đoán nhanh và thiếu xét lại.

Tự Học

Người tự học nên lập một trang sổ riêng cho Lễ và Nghĩa. Không cần ghi dài. Mỗi lần gặp một việc làm mình bối rối, hãy ghi bốn dòng: việc gì đã xảy ra; Lễ đang thiếu ở đâu; Nghĩa đang cần ở đâu; lần sau mình sửa một điểm nào. Cách ghi ấy giúp người học thấy Lễ và Nghĩa không phải chữ treo trên sách, mà là năng lực chỉnh mình trong hoàn cảnh thật.

Ví dụ, khi lỡ nói nặng với người thân, có thể ghi: việc là góp ý trong lúc nóng; Lễ thiếu ở giọng nói và nơi nói; Nghĩa cần là vẫn phải làm rõ việc sai; lần sau hẹn nói riêng, mở đầu bằng việc cụ thể, không nhắc lỗi cũ. Khi nhận lời rồi bỏ quên, có thể ghi: Lễ thiếu ở việc không báo; Nghĩa thiếu ở trách nhiệm; lần sau báo sớm, nhận hậu quả và sửa bằng hành động.

Mỗi tuần, hãy chọn một tình huống để soi lại. Không cần tự trách quá nặng. Cũng đừng tự bào chữa quá nhanh. Chỉ cần hỏi: lần ấy mình có giữ được lòng kính không; mình có làm đúng điều phải lẽ không; mình có dùng Lễ để né Nghĩa không; mình có dùng Nghĩa để bỏ Lễ không. Học như vậy lâu ngày sẽ tạo thành một thứ nhạy cảm đạo đức: trước khi nói và làm, trong lòng tự biết chỗ nào nên dừng.

Nhầm Lẫn Thường Gặp

Lỗi thứ nhất là xem Lễ như khách sáo. Khách sáo có thể chỉ là lời đẹp bề ngoài, còn Lễ đúng nghĩa bắt từ lòng kính. Một lời chào, một lời xin lỗi, một cách từ chối, một cách bước vào nhà người khác đều có thể là Lễ nếu bên trong có sự tôn trọng thật.

Lỗi thứ hai là dùng Lễ để né sự thật. Có người sợ mất hòa khí nên gọi sự im lặng là biết lễ. Nhưng nếu việc sai cần nói mà cứ né mãi, Lễ đã bị tách khỏi Nghĩa. Giữ Lễ không có nghĩa là im trước điều sai; giữ Lễ là nói điều cần nói bằng cách còn giữ đường cho người khác tiếp nhận.

Lỗi thứ ba là hiểu Nghĩa thành cứng và lạnh. Người có Nghĩa không phải người luôn nói nặng, luôn cắt tình, luôn đặt lý lên đầu người khác. Nghĩa là điều phải lẽ; mà điều phải lẽ trong đạo người thường phải xét cả nhân tình. Nếu lời nói làm đúng việc nhưng phá hết lòng người, người học cần xét lại cách biểu hiện.

Lỗi thứ tư là dùng chữ Nghĩa để che lợi riêng. Có người nói vì nghĩa, nhưng thật ra đang vì tự ái, vì phe mình, vì quyền lợi của nhóm mình. Muốn tránh lỗi này, phải hỏi rất thẳng: nếu bỏ lợi của mình ra, điều này còn đúng không; nếu đổi vị trí với người kia, mình có thấy công bằng không.

Lỗi thứ năm là gọi mọi điều xưa cũ là Lễ. Có những tập tục đáng giữ vì nuôi lòng kính và giữ nếp sống. Cũng có những điều cần xét lại vì không còn hợp nhân tình hoặc làm tổn hại con người. Người học Nho không bê nguyên hình thức cũ, mà tìm tinh thần đạo lý bên trong để ứng xử cho đúng thời và đúng người.

Ghi Nhớ

Lễ là khuôn mực giúp con người biết kính, biết dừng, biết biểu hiện điều trong lòng bằng cách thích đáng. Nghĩa là điều phải lẽ giúp con người không chỉ chạy theo lợi riêng, tình riêng hoặc sự tiện trước mắt. Lễ thiếu Nghĩa dễ thành hình thức. Nghĩa thiếu Lễ dễ thành khô và gắt.

Khi tự học, hãy đem Lễ và Nghĩa vào việc nhỏ trước: giữ một lời hứa, nói một lời xin lỗi, từ chối một việc đúng cách, góp ý một người thân bằng giọng còn kính, chọn điều công bằng dù mình không tiện. Đạo lý Nho học không nằm xa đời sống. Nó sáng lên ở chính cách ta nhìn, nghe, nói, làm trong từng quan hệ gần.