Nho Gia Trong Cách Xử Thế

Trọng Tâm

Nho Gia trong cách xử thế không phải là một bộ mẹo giao tiếp để được lòng người. Đó là đạo đưa việc tu thân vào quan hệ thật. Người học không chỉ hỏi "làm sao cho khéo", mà hỏi "làm sao cho đúng lễ, đúng nghĩa, đúng vai, đúng thời, còn giữ lòng người và không bỏ điều phải lẽ". Cách xử thế vì vậy bắt đầu từ bên trong: tâm có thành không, lời có thật không, việc có đúng phần không, mình có đang dùng đạo lý để sửa mình hay để thắng người khác.

Nếu chỉ học xử thế như sự khôn khéo bên ngoài, con người dễ biết nói đẹp nhưng không giữ lời, biết nhường ngoài mặt nhưng trong lòng tích oán, biết dùng lễ nghi nhưng thiếu kính thật, biết dùng chữ nghĩa để che lỗi của mình. Nho Gia không đặt trọng tâm ở sự lanh lợi ấy. Nho Gia đặt trọng tâm ở đức hạnh có thể sống được giữa người với người: biết kính, biết nhường, biết nhận lỗi, biết nói điều khó bằng lễ, biết giữ điều nghĩa khi có lợi riêng kéo lệch, biết xét mình trước khi trách người.

Các bài trước là nền cho bài này. Tu Thân giúp người học quay về sửa mình. Tề Gia giúp thấy đạo lý trong quan hệ gần. Lễ và Nghĩa giúp lời nói và hành vi có khuôn mực, có lẽ phải. Nhân, Trí, Dũng giúp người học có lòng, có sáng, có sức làm điều đúng. Trung Dung giúp xử việc đúng mức và đúng thời. Chính Danh giúp tên gọi, vai trò, lời nói và việc thật khớp nhau. Xử thế là nơi tất cả những điều ấy gặp đời sống.

Nguồn Gốc

Luận Ngữ có nhiều câu rất gần với cách xử thế hằng ngày. Một trong những câu nổi tiếng là "điều mình không muốn, đừng đem đặt lên người khác". Câu này không chỉ là lời khuyên đạo đức chung, mà là một phép tự kiểm rất sắc. Trước khi nói, hãy hỏi nếu mình ở vị trí người kia thì lời ấy có làm tổn thương không. Trước khi đòi, hãy hỏi nếu người khác đòi mình như vậy thì có hợp lẽ không. Trước khi phán, hãy hỏi mình đã chịu nhìn đủ hoàn cảnh của họ chưa.

己所不欲，勿施於人。

Điều mình không muốn, đừng đem đặt lên người khác.

Luận Ngữ cũng nói người quân tử hòa mà không đồng, kẻ tiểu nhân đồng mà không hòa. Đây là một câu rất quan trọng cho xử thế. Hòa không phải ai nói gì cũng theo. Đồng không phải lúc nào cũng là hòa. Người có đạo có thể khác ý mà vẫn giữ kính trọng, có thể phản biện mà không khinh người, có thể không theo đám đông mà vẫn không gây rối vì tự ái. Hòa là giữ được quan hệ trong sự sáng của lý, không phải ép mọi người giống nhau.

君子和而不同，小人同而不和。

Người quân tử hòa mà không đồng; kẻ tiểu nhân đồng mà không hòa.

Một câu khác nhắc người học nên tự trách mình dày, trách người mỏng. Đây không phải tự hạ thấp mình, mà là đặt trọng tâm tu thân về đúng chỗ. Người học dễ nhìn thấy lỗi người khác, khó thấy phần mình góp vào việc rối. Nếu trách người quá nhanh, oán dễ sinh. Nếu tự xét mình trước, lời góp ý sau đó có mực hơn.

躬自厚而薄責於人，則遠怨矣。

Tự trách mình dày, trách người mỏng, thì xa được oán.

Luận Ngữ còn khuyên người quân tử chậm ở lời mà nhanh ở việc. Cách xử thế vì vậy không nằm ở nói nhiều. Lời hứa ít nhưng giữ được quý hơn lời hay mà rỗng. Lời khuyên ít nhưng đúng lúc quý hơn nói mãi để tỏ mình biết. Người học Nho cần làm cho lời nói có trọng lượng bằng việc làm, không làm cho đạo lý nhẹ đi vì nói quá nhiều.

君子欲訥於言而敏於行。

Người quân tử muốn chậm ở lời mà nhanh ở việc.

Đồ Hình

Sơ đồ dưới đây đặt "Xử Thế Có Đạo" ở trung tâm. Tu thân là gốc từ trên; Lễ Nghĩa và Nhân Trí Dũng là hai cánh nâng đỡ; Chính Danh đưa lời và vai vào rõ ràng; cuối cùng biểu hiện thành quan hệ có tín, có trách nhiệm.

Sửa Mình

Cách xử thế của Nho Gia bắt đầu từ sửa mình. Trước khi trách người khác vô lễ, hãy xét lời mình có giữ lễ không. Trước khi trách người khác thiếu tín, hãy xét lời hứa nhỏ của mình có được giữ không. Trước khi nói người khác không hiểu mình, hãy xét mình đã nói rõ chưa. Trước khi phán người khác ích kỷ, hãy xét mình có đang bị lợi riêng, tự ái hoặc sợ mất mặt kéo lệch không.

Sửa mình không có nghĩa nhận hết lỗi về mình. Có những việc người khác sai thật, có những ranh giới cần đặt, có những điều phải nói rõ. Nhưng nếu không xét mình trước, lời góp ý dễ mang mùi hơn thua. Khi đã xét mình, lời nói thường bớt sắc, cách làm bớt vội, và điều đúng có cơ hội được nghe hơn. Người biết sửa mình không yếu; người ấy có gốc để nói điều khó mà không làm lời nói thành công kích.

Trong xử thế, một dấu hiệu quan trọng của tu thân là biết dừng một nhịp. Dừng trước khi đáp trả, dừng trước khi hứa, dừng trước khi phán, dừng trước khi đem chuyện riêng của người khác ra nói, dừng trước khi dùng đạo lý để ép người. Cái dừng ấy không làm người học chậm chạp; nó giúp lời nói và việc làm có chỗ tự xét.

Giữ Lễ

Giữ Lễ trong xử thế không phải làm ra vẻ khách sáo. Lễ là cách biểu hiện sự kính trọng. Người thân cũng cần Lễ, vì càng thân càng dễ xem nhẹ nhau. Người dưới cũng cần Lễ, vì vị trí thấp hơn không làm phẩm giá thấp hơn. Người khác ý mình cũng cần Lễ, vì bất đồng không cho phép khinh miệt. Người mắc lỗi cũng cần Lễ, vì mục đích của góp ý là giúp việc sáng và người còn đường sửa.

Lễ hiện ra trong giọng nói, chỗ nói, lúc nói, cách gọi tên người, cách giữ lời, cách giữ chuyện riêng, cách từ chối và cách xin lỗi. Một lời đúng nhưng nói giữa đông người có thể làm người nghe đóng lòng. Một lời nhắc cần thiết nhưng dùng giọng mỉa mai có thể làm việc lệch. Một lời từ chối rõ ràng nhưng có kính sẽ nhẹ hơn nhiều so với nhận vì nể rồi bỏ dở.

Nho Gia cũng dạy rằng Lễ phải có ruột là lòng kính. Nếu chỉ dùng Lễ để che sự xa cách, người khác có thể cảm thấy lạnh. Nếu chỉ dùng Lễ để giữ thể diện, người học dễ thành hình thức. Giữ Lễ đúng nghĩa là giữ một khoảng sáng giữa mình và người: đủ gần để thương, đủ mực để không lấn, đủ thẳng để không giả, đủ mềm để còn lòng người.

Giữ Nghĩa

Xử thế chỉ có khéo mà thiếu Nghĩa thì dễ thành chiều đời. Nghĩa là điều phải lẽ, điều nên làm khi xét tình, lý, vai trò và trách nhiệm. Có lúc giữ Nghĩa là giữ lời hứa dù không tiện. Có lúc giữ Nghĩa là từ chối vì nhận thêm sẽ làm hỏng việc. Có lúc giữ Nghĩa là góp ý người thân, vì im mãi khiến lỗi lặp lại. Có lúc giữ Nghĩa là không đứng về phe quen nếu phe ấy đang sai.

Nghĩa giúp người học không chỉ sống theo cảm giác được lòng. Người có đạo không phải lúc nào cũng làm người khác vui ngay. Có lời nói ban đầu khó nghe nhưng về sau giúp việc sáng. Có sự từ chối ban đầu làm người khác hụt hẫng nhưng giữ cho đôi bên khỏi oán. Có sự rõ ràng trong tiền bạc, công việc và trách nhiệm khiến quan hệ bền hơn. Giữ Nghĩa là dám để điều phải lẽ có chỗ đứng trong quan hệ.

Nhưng Nghĩa cũng cần Lễ và Nhân. Nếu nhân danh điều đúng để nói nặng, làm nhục hoặc cắt hết đường sửa của người khác, Nghĩa đã mất mực. Vì vậy, xử thế theo Nho Gia không chỉ hỏi việc này đúng không, mà còn hỏi nói thế nào cho người khác còn nghe được, làm thế nào để điều đúng không biến thành gánh nặng vô tình.

Nói Và Nghe

Nói và nghe là hai cửa lớn của xử thế. Nho Gia coi trọng lời nói vì lời nói biểu hiện tâm, mở đường cho việc, và làm hiện ra danh phận. Người học nên nói vừa đủ, rõ điều mình biết và không biết, hứa ít nhưng giữ, góp ý vào việc thay vì đánh vào phẩm giá. Khi chưa xét đủ, đừng nói chắc. Khi đang giận, đừng vội lấy cảm xúc làm lẽ phải. Khi cần xin lỗi, đừng dùng lời xin lỗi để tiếp tục bào chữa.

Nghe cũng là một phần của Lễ và Trí. Nghe không phải im cho qua, mà là cho lời người khác có chỗ vào tâm trước khi đáp. Nghe để biết họ đang nói về việc, về nỗi đau, về sợ hãi hay về một nhu cầu chưa được gọi đúng tên. Nhiều bất đồng kéo dài vì hai bên không nghe cùng một tầng: người này nói về việc, người kia nghe thành bị công kích; người này nói về cảm xúc, người kia đáp bằng lý lẽ khô.

Người học Nho cần tập nghe trước khi sửa người. Nếu chưa hiểu đủ mà đã khuyên, lời khuyên dễ sai. Nếu chưa nghe hết mà đã giảng đạo lý, người nghe dễ thấy mình bị đặt thấp. Nếu chỉ nghe để tìm chỗ phản bác, cuộc nói chuyện sẽ thành tranh thắng. Nghe có Lễ là nghe bằng sự kính trọng; nghe có Trí là biết phân biệt sự thật, cảm xúc và lời suy diễn; nghe có Nhân là không dùng điểm yếu của người khác để hơn thua.

Đúng Mức

Trung Dung là mạch giữ cách xử thế khỏi nghiêng. Cùng một việc, quá mềm có thể thành buông, quá cứng có thể thành tổn thương. Quá nhanh có thể thành hấp tấp, quá chậm có thể thành né tránh. Quá tin có thể thành nhẹ dạ, quá nghi có thể làm hỏng lòng người. Đúng mức không phải công thức chung, mà là biết xét người, xét việc, xét thời và xét tâm mình.

Trong quan hệ, đúng mức thường khó hơn nói đúng lý. Có khi phải nói thẳng, nhưng chọn nơi riêng. Có khi phải nhường, nhưng không nhường đến mức bỏ hết trách nhiệm. Có khi phải nghiêm, nhưng không lấy sự nghiêm làm cách xả giận. Có khi phải giữ khoảng cách, nhưng không biến khoảng cách thành lạnh lùng. Trung Dung giúp người học có sự mềm dẻo mà không mất lẽ phải.

Đúng mức cũng nằm trong việc dùng đạo lý. Đạo lý để soi mình trước, rồi mới soi việc. Nếu mở miệng là đem kinh điển ra ép người khác, đạo lý dễ thành gánh nặng. Nếu gặp việc nào cũng nhắc người khác phải lễ, phải nghĩa, phải tu thân, mà bản thân không sửa lời và việc của mình, người nghe sẽ xa. Cách xử thế Nho Gia cần một thứ kín đáo: đạo lý nằm trong nếp sống trước khi nằm trong lời nói.

Cách Tiếp Cận

Muốn học Nho Gia trong cách xử thế, hãy chọn một quan hệ thật để thực hành: trong nhà, với bạn, với thầy trò, với đồng sự, với người đang bất đồng. Đừng bắt đầu bằng việc sửa họ. Hãy bắt đầu bằng việc làm rõ mình đang đứng ở vai nào, điều gì cần giữ, lời nào nên nói, việc nào phải làm, điểm nào cần dừng.

1. Xét mình: trong việc này, mình đang bị kéo bởi giận, sợ, tự ái, nể nang hay lợi riêng không?
2. Nhận vai: mình đang là ai trong quan hệ này, và phần trách nhiệm nào thuộc về mình?
3. Giữ lễ: lời sắp nói có đúng nơi, đúng lúc, đúng giọng và còn giữ phẩm giá người nghe không?
4. Giữ nghĩa: nếu chỉ để yên cho vui lòng, có bỏ điều phải lẽ hoặc làm việc sai kéo dài không?
5. Làm thật: sau khi nói, mình sẽ sửa điều gì, giữ lời nào, nhận việc nào để lời không rỗng?

Năm bước này không làm quan hệ hết khó ngay. Nhưng nó giúp người học có đường đi: từ xét mình đến nhận vai, từ giữ lễ đến giữ nghĩa, từ lời nói đến việc làm. Đó là cách đưa Nho Gia xuống mặt đất của đời sống.

Tự Học

Người tự học nên lập một sổ xử thế với năm cột: việc xảy ra, vai của mình, điều nên giữ, lời đã nói, việc sẽ sửa. Cột việc xảy ra ghi khách quan, tránh kể tội dài. Cột vai của mình ghi mình là con, cha mẹ, bạn, người học, người dạy, người nhận việc hay người góp ý. Cột điều nên giữ ghi Lễ, Nghĩa, Tín, Nhân, Trí, Dũng hoặc Trung Dung đang cần. Cột lời đã nói giúp xét khẩu. Cột việc sẽ sửa giúp lời đi vào hành động.

Mỗi tuần, hãy chọn một cuộc nói chuyện khó để ghi lại. Có thể là một lần mình nóng, một lần mình im vì sợ, một lần mình hứa rồi quên, một lần mình góp ý chưa khéo, một lần mình dùng chữ đạo lý để hơn thua. Đừng ghi để tự trách nặng. Ghi để thấy đường sửa. Người học đạo cần sự bền bỉ hiền lành với chính mình, nhưng không dễ dãi với lỗi lặp lại.

Một bài tập nhỏ là chọn một chữ để luyện trong bảy ngày: Lễ, Tín, Nghĩa, Nhẫn, Hòa hoặc Dũng. Mỗi ngày ghi một việc rất nhỏ liên quan đến chữ ấy. Luyện Lễ thì xem giọng nói. Luyện Tín thì giữ một lời hứa nhỏ. Luyện Nghĩa thì làm một việc đúng dù không tiện. Luyện Nhẫn thì dừng một nhịp trước khi đáp. Luyện Hòa thì khác ý mà không khinh người. Luyện Dũng thì nhận một lỗi cụ thể.

Nhầm Lẫn Thường Gặp

Lỗi thứ nhất là hiểu xử thế theo Nho Gia thành khéo nói để được lòng. Nếu lời nói đẹp mà việc làm không theo, đó chưa phải xử thế có đạo. Nho Gia trọng tín, nên lời ít mà giữ được vẫn hơn lời nhiều mà rỗng.

Lỗi thứ hai là dùng Lễ để giữ khoảng cách lạnh. Lễ không phải bức tường. Lễ là khuôn mực của lòng kính. Nếu chỉ giữ hình thức mà thiếu Nhân, người khác sẽ cảm thấy xa. Nếu chỉ thân mật mà thiếu Lễ, quan hệ dễ thành suồng sã.

Lỗi thứ ba là dùng Nghĩa để nói nặng. Điều phải lẽ cần được nói bằng cách còn giữ đường sửa. Nếu nói đúng mà làm người khác bị hạ nhục, người học cần xét lại Lễ và Nhân trong cách biểu hiện.

Lỗi thứ tư là lấy hòa khí để né việc khó. Hòa không phải che mâu thuẫn. Hòa là làm cho việc sáng mà tình không đứt. Có những điều cần nói rõ, nếu im mãi thì quan hệ bên ngoài yên nhưng bên trong nặng.

Lỗi thứ năm là đem đạo lý đi phán người khác trước khi sửa mình. Đây là lỗi rất dễ gặp khi tự học. Càng học nhiều chữ, càng cần cẩn trọng trong lời. Đạo lý trước hết là gương soi mình; sau đó mới là đèn soi việc.

Ghi Nhớ

Nho Gia trong cách xử thế là đem tu thân vào từng quan hệ. Người học biết xét mình trước, nhận đúng vai, giữ lễ trong lời, giữ nghĩa trong việc, nói có tín, làm có trách nhiệm, khác ý mà vẫn giữ kính, hòa mà không cần giống nhau. Đó không phải sự khôn khéo bề ngoài, mà là đức hạnh đi vào đời sống.

Khi tự học, hãy bắt đầu từ một cuộc nói chuyện khó hoặc một lời hứa nhỏ. Hỏi mình đã giữ lễ chưa, đã giữ nghĩa chưa, đã nói đúng danh chưa, đã làm điều mình nói chưa. Một ngày sửa được một lời, một việc, một cách nghe, một cách xin lỗi, là Nho Gia đã có mặt trong xử thế.