Quẻ chủ, quẻ biến, hỗ quái

Trọng Tâm

Khi đọc một quẻ kép, người học không chỉ nhìn một hình sáu hào đứng yên. Trong nhiều phép học và phép chiêm, một quẻ có thể được đọc cùng ba lớp: quẻ chủ, quẻ biến và hỗ quái. Ba lớp này không thay thế nhau. Chúng giống ba cách soi cùng một tình thế.

Quẻ chủ, cũng gọi là bản quái trong một số sách, là quẻ ban đầu được lập ra. Nó cho biết tình thế chính, cái đang hỏi, nền cảnh mà người học phải đặt mắt vào trước hết. Nếu chưa hiểu quẻ chủ, đọc quẻ biến hay hỗ quái rất dễ thành suy diễn rời.

Quẻ biến là quẻ thành ra sau khi các hào động đổi tính âm dương. Hào dương động thì đổi thành âm, hào âm động thì đổi thành dương. Quẻ biến không xóa quẻ chủ; nó cho thấy chiều chuyển, kết quả gần, hoặc mặt sau của sự biến tùy hệ đọc đang dùng.

Hỗ quái là quẻ lấy từ phần giữa của quẻ chủ. Thông thường, hào 2, 3, 4 làm nội quái của hỗ; hào 3, 4, 5 làm ngoại quái của hỗ. Vì bỏ hào đầu và hào cuối, hỗ quái giúp nhìn phần lõi, chỗ đang vận động bên trong, hoặc nguyên nhân chìm giữa tình thế.

Nguồn Gốc

Dịch học xem biến là phần sống của quẻ. Hào không chỉ là nét âm dương nằm trên giấy, mà là chỗ sự việc có thể động. Khi hào động, quẻ chủ mở sang một hình khác. Vì vậy, từ rất sớm, việc đọc hào và đọc biến đã đi cùng nhau trong truyền thống giải Dịch.

爻者，言乎變者也。

Hào là để nói về sự biến.

Câu trong Hệ Từ truyện nhắc rằng hào không chỉ ghi hình, mà còn nói chỗ chuyển của sự việc. Nếu quẻ là toàn cảnh, hào là từng điểm trong toàn cảnh ấy. Khi một điểm động, toàn hình có thể đổi. Vì vậy, quẻ biến cần được đọc từ quẻ chủ mà ra, không đọc như một quẻ rơi từ bên ngoài vào.

剛柔相推而生變化。

Cứng và mềm đẩy nhau mà sinh ra biến hóa.

“Cứng” là dương, “mềm” là âm. Khi âm dương đẩy nhau, đổi chỗ, tiến lui, sự biến xuất hiện. Hỗ quái cũng nằm trong tinh thần ấy: không chỉ nhìn vỏ ngoài của quẻ, mà lấy phần giữa để thấy khí đang xoay trong lòng quẻ. Tuy các môn phái có thể dùng cách nhấn khác nhau, nguyên tắc nền vẫn là đọc quẻ qua hiện trạng, nội tình và chiều chuyển.

Đồ Hình

Sơ đồ dưới đây dùng quẻ Thủy Lôi Truân làm ví dụ học tập. Quẻ chủ là Truân. Lấy hào 2, 3, 4 làm nội quái và hào 3, 4, 5 làm ngoại quái thì được hỗ quái Sơn Địa Bác. Nếu giả định hào 2 và hào 5 động, đổi âm dương, quẻ chủ chuyển thành quẻ biến Địa Trạch Lâm.

Quẻ Chủ

Quẻ chủ là nơi bắt đầu. Trong học thuật, nó là hình quẻ được lập trước khi xét biến. Trong chiêm nghiệm, nó là tình thế đang được hỏi, là bối cảnh ban đầu của sự việc. Dù dùng cách lập quẻ nào, người học cũng cần dừng ở quẻ chủ đủ lâu để nhận diện nội quái, ngoại quái, hào vị, thế ứng, chính ứng và các hào động nếu có.

Quẻ chủ không nên bị xem như phần “cũ” để bỏ đi. Nhiều người mới học thấy có quẻ biến liền nhảy sang quẻ biến, rồi quên mất toàn bộ nền cảnh ban đầu. Cách ấy dễ làm lời đọc mất gốc. Quẻ biến chỉ có nghĩa vì nó biến từ quẻ chủ. Hỗ quái cũng chỉ có nghĩa vì nó lấy từ giữa quẻ chủ. Vì thế, quẻ chủ là trục chính của toàn bài đọc.

Khi đọc quẻ chủ, hãy hỏi: quẻ này nói tình thế gì, nội quái là gì, ngoại quái là gì, hào nào làm chủ sự việc, hào nào động, hào nào có vị trí đáng chú ý. Chỉ khi các câu hỏi ấy tương đối rõ, ta mới sang quẻ biến và hỗ quái.

Quẻ Biến

Quẻ biến sinh ra từ hào động. Hào động là hào đã đến chỗ cần chuyển: dương động thì đổi thành âm, âm động thì đổi thành dương. Sau khi đổi các hào động, hình sáu hào mới hiện ra; đó là quẻ biến. Nếu không có hào động, nhiều hệ đọc sẽ chỉ lấy quẻ chủ làm trọng, hoặc xem sự việc đang ở trạng thái chưa cần xét quẻ biến theo cách thông thường.

Quẻ biến cho thấy chiều đi của sự việc, nhưng không nên đọc nó như lời kết độc lập. Nó là cái đang thành ra từ cái đang có. Nếu quẻ chủ nói hiện trạng còn quẻ biến nói chiều chuyển, thì giữa hai quẻ phải có một cầu nối: hào động. Hào nào động, lời hào ấy nói gì, nó đứng ở vị nào, có ứng hay không, đó là con đường từ chủ sang biến.

Khi nhiều hào động cùng xuất hiện, quẻ biến vẫn được lập bằng cách đổi tất cả hào động. Tuy nhiên, cách chọn hào để đọc sâu có thể khác nhau theo truyền thống. Có phép đọc trọng một hào, có phép đọc nhiều hào, có phép xem cả quẻ biến và hào biến. Người mới học nên ghi rõ phương pháp mình đang dùng, tránh lẫn quy ước của các hệ khác nhau.

Hỗ Quái

Hỗ quái, còn gọi là hỗ thể trong một số sách, được lấy từ phần giữa của sáu hào. Lấy hào 2, 3, 4 làm quẻ dưới; lấy hào 3, 4, 5 làm quẻ trên. Vì vậy, hào 3 và hào 4 nằm trong cả hai phần của hỗ quái. Chính chỗ chồng nhau này làm hỗ quái có sắc thái “bên trong”, như phần khí đang đan ở giữa quẻ chủ.

Hỗ quái bỏ hào 1 và hào 6. Hào 1 là điểm bắt đầu, hào 6 là điểm đi đến ngọn. Khi bỏ hai biên ấy, người học nhìn vào phần giữa: nơi sự việc đang xoay, đang kết, đang tạo nguyên nhân hoặc áp lực. Vì thế, hỗ quái thường được dùng để nhìn nội tình, căn cơ, hoặc quá trình nằm bên trong vẻ ngoài của quẻ chủ.

Không nên đọc hỗ quái như một quẻ thứ hai đứng ngang hàng với quẻ chủ. Nó là quẻ rút ra từ quẻ chủ, nên nghĩa của nó phụ thuộc vào quẻ chủ. Nếu quẻ chủ là cảnh chính, hỗ quái là lòng cảnh. Nếu quẻ chủ là việc đang thấy, hỗ quái là điều đang vận trong giữa việc ấy.

Cách Đọc

Đọc ba quẻ này nên đi theo thứ tự chậm. Trước hết đọc quẻ chủ. Ghi tên quẻ, tượng trên dưới, ý chính của quẻ, các hào đáng chú ý. Sau đó đánh dấu hào động. Từ hào động, lập quẻ biến. Cuối cùng lấy hỗ quái từ bốn hào giữa để nhìn phần ẩn bên trong.

Khi đọc quẻ biến, đừng quên hỏi hào nào làm cho nó biến. Nếu quẻ chủ chuyển sang quẻ biến mà người học không biết nhờ hào nào, lời đọc sẽ giống như nhảy từ ảnh này sang ảnh khác mà không biết cây cầu ở đâu. Hào động chính là cây cầu ấy. Nó nói điểm nào trong tình thế đã chạm ngưỡng chuyển.

Khi đọc hỗ quái, đừng vội xem đó là “kết quả”. Hỗ quái thường giống phần ruột hơn phần ngọn. Nó giúp nhìn nguyên nhân, tâm thế, mối kết giữa trong và ngoài. Vì vậy, có khi quẻ chủ bên ngoài có vẻ thuận, nhưng hỗ quái cho thấy bên trong đang bế. Cũng có khi quẻ chủ còn khó, nhưng hỗ quái cho thấy bên trong đã có cơ để mở.

Ví Dụ

Lấy quẻ Thủy Lôi Truân làm ví dụ. Truân là lúc mới sinh còn khó, giống mầm non gặp đất đá, mưa sấm mới dậy mà đường chưa thông. Nếu chỉ đọc quẻ chủ, ta thấy tình thế ban đầu có khí khởi nhưng còn vướng, cần sắp đặt, cần người hướng dẫn, cần kiên nhẫn trong buổi đầu.

Từ quẻ Truân, lấy hào 2, 3, 4 làm nội quái và hào 3, 4, 5 làm ngoại quái, ta được hỗ quái Sơn Địa Bác. Bác có nghĩa bóc, rụng, hao dần. Đặt vào trong Truân, hỗ quái này gợi rằng cái khó không chỉ ở bên ngoài, mà còn có phần hao mòn, thiếu nền, hoặc một lớp cũ đang rụng bên trong. Vì vậy, muốn vượt Truân không chỉ tiến lên, mà còn phải biết bỏ cái không còn giữ được.

Nếu giả định hào 2 và hào 5 động, quẻ Truân đổi thành Địa Trạch Lâm. Lâm là đến gần, nhìn xuống, chăm nom, có khí tiến đến. Khi ấy, đường đọc có thể là: hiện trạng Truân còn khó, bên trong có Bác là sự bóc rụng hoặc suy hao, nhưng hào động mở sang Lâm, tức cần người có vị trí cao hơn đến gần, nâng đỡ, giám sát, hoặc cần chủ thể chủ động tiến đến việc bằng thái độ bao dung và có trật tự.

Ví dụ này không phải khuôn phán cho mọi trường hợp Truân. Nó chỉ cho thấy cách đi: quẻ chủ đặt nền, hỗ quái soi phần giữa, quẻ biến cho chiều chuyển. Mỗi lần đọc thực tế vẫn phải xét câu hỏi, hào động, lời hào và hoàn cảnh cụ thể.

Ghi Chép

Khi tự học, nên lập một mẫu ghi rất ngắn. Dòng đầu ghi quẻ chủ: tên quẻ, thượng quái, hạ quái. Dòng thứ hai ghi hào động. Dòng thứ ba ghi quẻ biến. Dòng thứ tư ghi hỗ quái. Dòng cuối cùng ghi một câu nối ba quẻ với nhau. Mẫu này giúp người học không bị lạc trong nhiều lớp thông tin.

Nhầm Lẫn Thường Gặp

Lỗi đầu tiên là xem quẻ biến quan trọng hơn quẻ chủ. Quẻ biến chỉ có nghĩa khi biết nó biến từ đâu và do hào nào. Quẻ chủ vẫn là nền cảnh chính.

Lỗi thứ hai là lập hỗ quái sai thứ tự. Hỗ quái không lấy hào 1, 2, 3 và 4, 5, 6. Cách thường dùng là lấy 2, 3, 4 làm dưới và 3, 4, 5 làm trên. Khi ghi, hãy luôn đọc hào từ dưới lên.

Lỗi thứ ba là đọc ba quẻ như ba kết luận khác nhau. Nếu quẻ chủ nói khó, hỗ quái nói hao, quẻ biến nói tiến đến, không nên chọn một ý rồi bỏ hai ý còn lại. Cần nối chúng thành một mạch: đang khó, bên trong có hao, muốn chuyển thì phải tiến đến đúng cách.

Lỗi cuối là quên phương pháp đang dùng. Mai Hoa, Lục Hào, đọc Kinh văn, hoặc bài tập tượng số có cách nhấn khác nhau. Người mới học nên ghi rõ mình đang học theo mục đích nào, để không trộn quy tắc.

Ghi Nhớ

Quẻ chủ là quẻ ban đầu, cho biết nền tình thế. Quẻ biến là quẻ sau khi hào động đổi âm dương, cho biết chiều chuyển. Hỗ quái là quẻ lấy từ phần giữa, cho biết nội tình hoặc cơ chế bên trong.

Khi đọc, hãy đi theo một mạch: chủ trước, hào động sau, rồi biến, rồi hỗ. Sau đó nối ba lớp lại thành một câu có căn cứ. Làm như vậy, người học sẽ đọc được sự vận động của quẻ mà không rơi vào việc chắp vá nhiều tên quẻ rời nhau.