Tu Thân
Trọng Tâm
Tu thân là gốc của Nho Gia. Chữ "tu" không chỉ là học thêm điều hay, mà là sửa, mài, chỉnh, làm cho cái lệch trở về đúng mực. Chữ "thân" không chỉ là thân thể, mà là toàn bộ con người đang sống trong đời: tâm ý, lời nói, hành vi, thói quen, trách nhiệm, cách đối đãi với cha mẹ, anh em, bạn bè, thầy trò, cộng đồng và việc mình nhận. Vì vậy, tu thân không phải là ẩn mình khỏi đời, mà là đem đạo lý vào từng chỗ con người đang đứng.
Trong mạch Nho học, không thể nói đến tề gia, trị quốc, giáo hóa hay xử thế nếu chưa bắt đầu từ tu thân. Một người không biết xét mình mà vội xét người thì dễ nghiêm với thiên hạ mà nhẹ với lỗi mình. Một người nói nhiều về lễ nghĩa nhưng lời nói thiếu tín, hành vi thiếu kính, tâm ý thiếu thành, thì mới chạm vỏ của Nho học. Tu thân đặt câu hỏi rất gần: hôm nay mình có bớt một lời nóng, giữ một lời hứa, làm rõ một bổn phận, sửa một thói quen, kính một người đáng kính, nhận một lỗi của mình hay không.
Tu thân cũng không phải ép mình thành khuôn cứng. Nó là phép học có nhịp: biết mình đang ở đâu, nhận điều chưa đúng, sửa từng chút, giữ lòng thành, rồi đem cái đã hiểu vào quan hệ thật. Nho học không bắt đầu bằng những điều xa xôi. Nó bắt đầu từ cách đứng, ngồi, nói, nghe, học, làm việc, giữ lời, biết hổ thẹn, biết tri ân và biết tự hỏi mình đã làm tròn phần người chưa.
Nguồn Gốc
Trong Đại Học, tu thân nằm ở vị trí trung tâm của đường học. Từ cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm đi đến tu thân; từ tu thân mới nói đến tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Điều này cho thấy Nho học không xem tri thức là phần rời khỏi nhân cách. Biết mà không sửa tâm, học mà không chỉnh thân, nói đạo mà không đổi hành vi, thì cái biết ấy chưa thành đạo học.
自天子以至於庶人，壹是皆以修身為本。
Từ thiên tử cho đến người dân thường, hết thảy đều lấy tu thân làm gốc.
Câu này rất quan trọng vì nó không dành tu thân cho riêng bậc sĩ phu hay người có chức vị. Dù ở địa vị nào, con người vẫn phải bắt đầu từ thân mình. Người càng có ảnh hưởng càng phải tu thân cẩn trọng, vì một lời nói, một thói quen, một sự bất chính có thể lan ra gia đình và cộng đồng. Người bình thường cũng cần tu thân, vì đạo lý không nằm ở địa vị mà nằm ở cách sống.
Đại Học còn đặt "thành ý" và "chính tâm" trước tu thân. Ý không thành thì lời nói dễ đẹp mà lòng không thật. Tâm không chính thì hành vi dễ nghiêng theo lợi, theo sợ, theo giận, theo thói quen. Vì vậy, tu thân không phải chỉ chỉnh dáng vẻ bên ngoài. Nó cần đi vào nguồn của hành vi: mình đang muốn gì, sợ gì, giận gì, che điều gì, tìm lợi gì, có đang tự lừa mình hay không.
欲修其身者，先正其心；欲正其心者，先誠其意。
Muốn sửa thân mình thì trước hết làm cho tâm ngay; muốn tâm ngay thì trước hết làm cho ý thành.
Luận Ngữ cũng nhắc việc học phải quay về xét mình. Tăng Tử nói mỗi ngày xét mình nhiều điều: vì người có tận lòng không, giao với bạn có giữ tín không, điều thầy truyền có tập lại không. Đây là một lối tu thân rất thực tế. Không phải đợi khi có việc lớn mới tu, mà mỗi ngày đều có chỗ xét: lòng, tín, học và hành.
吾日三省吾身。
Mỗi ngày ta nhiều lần xét lại thân mình.
Đồ Hình
Sơ đồ dưới đây đặt tu thân ở trung tâm. Ý thành, tâm chính và học lễ cùng quy về việc sửa mình; từ tu thân mới đi ra tề gia và xử thế.
Thân Tâm
Tu thân bắt đầu từ tâm ý nhưng không dừng ở tâm ý. Nếu chỉ nghĩ mình tốt mà lời nói vẫn cộc, việc làm vẫn thiếu tín, bổn phận vẫn bỏ bê, thì cái tâm ấy chưa được kiểm chứng. Nho học rất thực tế ở điểm này: tâm phải hiện ra nơi thân, thân phải hiện ra nơi việc, việc phải hiện ra trong quan hệ. Người học không thể chỉ tự cho mình có thiện ý; thiện ý cần được thử trong cách đối xử với người gần.
Thành ý là không tự lừa mình. Khi làm một việc, hãy hỏi động cơ có thật ngay không. Mình giúp người vì muốn người tốt hơn, hay vì muốn được khen? Mình giữ lễ vì lòng kính, hay vì sợ người khác nói? Mình nhận lỗi vì thật thấy lỗi, hay chỉ để yên chuyện? Những câu hỏi ấy làm việc tu thân có rễ. Nếu ý chưa thành, hành vi dễ thành hình thức.
Chính tâm là giữ cho tâm không bị lợi, hại, giận, sợ, thích, ghét kéo lệch quá mức. Tâm không chính thì nhìn người cũng lệch. Ghét ai thì thấy lỗi nhỏ thành lớn; thích ai thì bỏ qua điều cần nhắc; muốn lợi thì dễ gọi điều tiện cho mình là đúng; sợ mất mặt thì không dám nhận sai. Chính tâm không làm con người hết cảm xúc, mà giúp cảm xúc không cầm quyền thay đạo lý.
Quan Hệ
Tu thân trong Nho học luôn đặt con người vào quan hệ. Một người không chỉ là một cá nhân riêng lẻ, mà là con của cha mẹ, anh em trong gia đình, học trò với thầy, bạn với bạn, người làm việc với cộng đồng, người nhận trách nhiệm trong một hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, tu thân không phải tự chăm chút hình ảnh cá nhân, mà là làm cho mình đáng tin hơn trong các quan hệ ấy.
Trong nhà, tu thân là biết hiếu kính nhưng không hình thức. Hiếu không chỉ là lễ ngày giỗ hay lời nói đẹp, mà là chăm sóc khi cần, nói năng có chừng mực, không đem nóng giận trút lên người thân, biết giữ nếp nhà mà vẫn có lòng thương. Với anh em, tu thân là bớt tranh hơn thua, biết nhường khi có thể, biết nói thẳng khi cần nhưng không làm nhục nhau. Với bạn bè, tu thân là giữ tín, không lợi dụng, không nói hai lời.
Trong việc học và việc làm, tu thân là biết mình đang nhận phần nào thì làm cho tròn phần ấy. Người học phải khiêm với điều chưa biết; người làm việc phải chịu trách nhiệm với lời hứa; người có ảnh hưởng phải cẩn thận lời nói. Tự sửa mình trong quan hệ như vậy khó hơn nói đạo lý trên giấy, nhưng đó mới là nơi Nho học có sức sống.
Lễ
Lễ trong tu thân không phải chỉ là nghi thức. Lễ là cái khuôn mềm giúp con người biết dừng, biết kính, biết nhường, biết nói đúng lúc, biết giữ khoảng cách và biết đặt mình vào vai trò phù hợp. Không có lễ, cảm xúc dễ tràn ra thành thô tháo; ý tốt cũng có thể thành vụng về; lời thật cũng có thể làm tổn thương vì thiếu mực.
Học lễ bắt đầu từ việc nhỏ: chào hỏi, lắng nghe, không ngắt lời, đúng hẹn, biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết giữ sự sạch sẽ của không gian chung, biết kính người già, biết tôn trọng thầy bạn, biết không đem chuyện riêng của người khác làm câu chuyện mua vui. Những điều ấy không cần cao xa, nhưng làm lâu thì thành nếp.
Lễ cũng giúp người học tránh một lỗi thường gặp: lấy sự thẳng thắn để che cho lời sắc, lấy đạo lý để ép người, lấy vai trên để khỏi nghe người dưới. Người có tu thân không chỉ hỏi mình nói có đúng không, mà còn hỏi cách nói có giữ lòng người không, thời điểm có hợp không, lời ấy có giúp người nghe sáng hơn không.
Cách Tiếp Cận
Khi tự học tu thân, đừng bắt đầu bằng việc đặt ra một hình ảnh cao đẹp về mình. Hãy bắt đầu bằng việc gần và có thể kiểm chứng. Nho học coi trọng sự thực hành đều đặn: mỗi ngày xét một lỗi, giữ một lời, làm tròn một việc, bớt một điều khiến quan hệ tổn thương. Sự đều đặn ấy mới làm đạo lý đi vào thân.
- Xét ý: trước một việc, hỏi động cơ của mình có thật ngay không, có tự dối mình không, có mượn đạo lý để tìm lợi riêng không.
- Giữ tâm: khi giận, sợ, ham, ghét nổi lên, đừng vội nói hoặc quyết; hãy nhận ra tâm đang nghiêng rồi mới xét tiếp.
- Sửa lời: tập nói đúng, nói vừa, nói có tín, không nói lời làm người khác mất đường sửa mình.
- Sửa việc: chọn một bổn phận gần trong nhà, trong học tập, trong công việc và làm cho trọn hơn hôm qua.
- Xét lại: cuối ngày ghi một điều làm được, một điều chưa được, một điều cần sửa trong quan hệ gần nhất.
Cách tiếp cận ấy làm tu thân bớt trừu tượng. Người học không cần nói nhiều về đạo đức; chỉ cần để người gần mình thấy lời nói có tín hơn, tâm bớt nóng hơn, việc nhận làm được giữ hơn, cách xử sự có lễ hơn. Đó là bài học rất lặng, nhưng bền.
Tự Học
Người mới học có thể lập một sổ tu thân rất đơn giản. Mỗi ngày chỉ ghi ba dòng: hôm nay tâm mình lệch ở đâu, lời nói nào cần sửa, việc nào đã làm tròn hoặc chưa tròn. Nếu muốn thêm, hãy ghi một câu kinh điển ngắn rồi viết lại bằng ngôn ngữ đời thường. Ví dụ, "tu thân làm gốc" có thể viết thành: trước khi trách nhà chưa yên, hãy xem mình đã giữ lời và giữ lễ trong nhà chưa.
Nên chọn một quan hệ gần để thực hành trong một thời gian: cha mẹ, vợ chồng, con cái, anh em, thầy trò, bạn bè hoặc người cùng làm việc. Quan sát trong quan hệ ấy, mình hay mắc lỗi gì: nóng, chậm, quên, hứa nhiều, nghe ít, phán xét nhanh, thiếu kính, thiếu rõ ràng, thiếu trách nhiệm. Tu thân không cần sửa tất cả cùng lúc. Chọn một lỗi thật, sửa một cách bền, đã là vào cửa.
Đừng biến sổ tu thân thành sổ tự trách. Mục đích của xét mình không phải làm tâm nặng hơn, mà làm tâm sáng hơn. Thấy lỗi để sửa, không phải để ghét mình. Nhận thiếu sót để vững hơn, không phải để mất lòng tự trọng. Nho học trọng hổ thẹn, nhưng hổ thẹn đúng nghĩa là biết điều chưa xứng và đứng dậy sửa, không phải chìm trong mặc cảm.
Nhầm Lẫn Thường Gặp
Lỗi thứ nhất là hiểu tu thân như tự hoàn thiện hình ảnh. Người tu thân không phải người luôn tỏ ra điềm đạm, nói lời đẹp, giữ dáng vẻ đạo mạo. Nếu bên ngoài đẹp mà bên trong đầy hơn thua, lời nói thiếu tín, việc làm thiếu trách nhiệm, thì chưa phải tu thân đúng mạch Nho.
Lỗi thứ hai là dùng tu thân để phán xét người khác. Thấy người khác chưa đúng rồi vội dạy, vội chê, vội lấy đạo lý đè lên họ, đó là quên mất chữ "tu" bắt đầu từ mình. Người học Nho trước hết phải nghiêm với lỗi mình, sau đó mới có đủ sự điềm tĩnh để góp ý người khác.
Lỗi thứ ba là biến lễ thành hình thức. Lễ mà thiếu lòng kính thì thành vỏ. Kính mà thiếu lễ thì dễ vụng. Tu thân cần cả hai: trong có lòng thành, ngoài có phép ứng xử. Một người thật lòng nhưng nói năng thô tháo vẫn cần học lễ; một người lễ phép nhưng lòng không thật vẫn cần học thành ý.
Lỗi thứ tư là muốn sửa nhanh. Thói quen lâu ngày không đổi chỉ bằng vài câu đọc được. Tu thân cần thời gian, người soi lại, việc thật để thực hành và sự bền bỉ trong điều nhỏ. Càng đi chậm mà chắc, nền càng vững.
Ghi Nhớ
Tu thân là gốc của Nho Gia. Muốn tu thân cần thành ý, chính tâm, học lễ, giữ tín, biết xét mình và sửa việc gần. Nó không nằm ngoài đời sống, mà nằm ngay trong cách ta đối xử với người thân, thầy bạn, công việc, lời hứa và trách nhiệm hằng ngày.
Khi tự học, hãy bắt đầu từ điều nhỏ nhưng thật: bớt một lời nóng, giữ một lời hứa, nhận một lỗi, làm tròn một bổn phận, kính một người đáng kính, nói một lời đúng mực. Nếu những việc ấy sáng dần, bài học tu thân đã bắt đầu có gốc.